Piekeren: jaren geleden had ik er zelf ook last van. Vaak als ik iemand gesproken had, wist ik niet meteen wat voor betekenis ik aan het gesprek moest geven, door de talloze interpretatiemogelijkheden die mijn hersens aan de hand van de gegevens voor mij genereerden. Het rangschikken van alle informatie gebeurde gewoonlijk veel later op de dag, als ik tijd alleen kon doorbrengen, dus vlak voor het slapen… wat meestal niet bevorderlijk was voor mijn nachtrust. Ik weet inmiddels dat andere hoogbegaafden dit gedrag herkennen en er ook moeite mee hebben.

Sinds kort meen ik te weten hoe het kwam dat mijn nachtelijke analyses binnen de kortste keren in piekeren ontaardden. Het ‘moment van verlichting’ kwam toen ik de reactie las van een lezer die het had over ‘fact finding’ – niet in juridische of wetenschappelijke zin, maar refererend aan menselijke communicatie. Ik moest daarbij denken aan die mentale houding – zo bekend bij extra intelligente mensen – waarbij je zo veel mogelijk ‘kale’ feiten uit een interactie probeert te verzamelen, om daarna een zo nauwkeurig mogelijke respons te kunnen geven.
Bijvoorbeeld:

Nu wordt zijn stem hoger. Niet iedereen was het ermee eens. Nu kijkt hij vrolijk. Zijn trein was vertraagd. Hij vertelt het zakelijk. Hij is op dit moment ongeveer 60% van de tijd aan het woord. Hé, wat een apart woord. Dit past niet bij hem. Hij maakt zich zorgen of ik hem wel geloof. De overdracht is niet soepel verlopen…

Het punt is: ‘kale’ feiten zijn onvolledige feiten, wat menselijke communicatie betreft. Die volledigheid ontstaat pas op het moment dat ze aangereikt worden en is net zo lang waarneembaar als dat moment duurt, daarna ben je het kwijt. Een uitgestelde analyse ontaardt in piekeren als de samenhang met de context die – zal ik maar zeggen - in real time geschapen werd door persoonlijke eigenschappen, visies, betekenissen, emoties, angsten, omstandigheden en intenties van de spelers in het spel, intussen verloren is gegaan. De weg voor chaos, onzekerheid en vervolgens stress ligt dan open… omdat elk woord (maar ook elke houding of elk gedrag) dat zonder die koppeling opnieuw wordt beoordeeld, vanzelfsprekend een ééndimensionaal beeld van de werkelijkheid geeft. Zwart–wit, inderdaad.

Eigenlijk is het in de wetenschap niet anders. Daar is de betrouwbaarheid van een hypothese ook afhankelijk van de volledigheid van de gegevens waarop zij gebaseerd is. Ik denk aan de mooiste archeologische voorwerpen die buiten hun context gevonden worden en die geen enkele wetenschappelijke waarde meer vertegenwoordigen, zelfs niet wanneer ze afkomstig zijn uit de grond die overblijft na de opgraving. Al kunnen deze ‘stray finds’ nog zo authentiek zijn, zo dateerbaar (op grond van stilistische kenmerken) en zó mooi zijn, toch kunnen ze niet meer als wetenschappelijk bewijs dienen. Ze vormen een los element met een slechts op zichzelf staande waarde: fibula, 1ste eeuw n.C., brons.

Volledigheid: tijdelijk waarneembaar en contextgebonden. Het maakt dus wel degelijk uit of je bij een uitspraak zoals Niet iedereen was het ermee eens een van de volgende vragen in real time kunt beantwoorden:

1.    Hoor ik een verzoek in zijn stem?
2.    Hoor ik irritatie?
3.    Hoor ik een samenzwerende toon?
4.    Hoor ik teleurstelling en bezorgdheid?

Afhankelijk van waar je hier ‘ja’ op kunt beantwoorden, krijgt een zelfde hierop volgend gedrag van je gesprekspartner (bijvoorbeeld dat hij zich nu snel uit de voeten maakt, om je vervolgens zo veel mogelijk te vermijden) namelijk een heel andere betekenis.

Hoe vind je de weg terug, in de doolhof van je nachtelijke analyses? Mijn antwoord is: zorg maar dat je niet in deze doolhof terechtkomt. De oplossing kwam voor mij onverwachts toen ik mindfulness leerde beoefenen, tijdens mijn eerste retraite in een boeddhistisch klooster. Voor degenen die dit begrip uit de oosterse wijsheid nog niet kennen: je leert het leven moment voor moment te ervaren, in volledige aandacht, zodat je de werkelijkheid in al haar lagen precies zo kunt opnemen zoals ze zich aandient, stap voor stap. Voor hoogbegaafden onderstreep ik hier de aspecten ‘moment voor moment’ en ‘stap voor stap’.

Door je concentratie te richten op de werkelijkheid van dat moment, stel je jezelf automatisch de juiste vragen om volledige gegevens te verkrijgen. Als iemand zegt: Niet iedereen was het ermee eens en je daarbij bijvoorbeeld een verzoek hoort, kun je je daarvandaan steeds dieper afvragen: Wil hij advies? Wil hij bevestiging? Willen ze iemand anders inschakelen? Wat zijn de consequenties voor mijn gesprekspartner, voor de situatie, voor mij? … en er vervolgens op reageren, door vragen te stellen om je gedachte(n) in dat moment te toetsen.

Tips

1. Zorg voor volledige gegevens, als je een situatie of een gedrag wilt beoordelen. Blijf daarom zoeken naar de diepere dimensies. Blijf niet steken in het inhoudelijke aspect: denk maar aan een mooie wandeling in het bos en aan hoe het zou zijn als je slechts zwart en wit kon zien. Zoek dan naar de kleuren, oftewel naar de aspecten van de werkelijkheid die je nog mist.
2. Leer je aandacht op één zaak tegelijk te richten. Niet 150 gegevens vergaren die slechts voor maar 30% volledig zijn, maar een aantal gegevens naar behoefte, die wel volledig zijn.
3. Beschouw tijd als een opeenvolging van momenten. Richt je aandacht volledig op één moment tegelijk. Het is een kwestie van training:  dat onze hersenen plastisch zijn, en dat ook hun slechte gewoontes afgeleerd kunnen worden, is allang bewezen!

© Marina van Walsum 2009