De combinatie van hoogbegaafdheid en waarheid is linke soep. Voorspellingen doen over de uitkomsten van een bepaalde situatie of van gedragingen van mensen, of het snel aanvoelen hoe andere mensen in elkaar steken: als je hierop negatieve reacties krijgt, kun je gaan twijfelen over je vermogen en wil je er misschien niet meer op vertrouwen. Dat is zonde, natuurlijk.

Het is daarom belangrijk om te weten op welke gebieden je analyse trefzeker is en op welke gebieden je moet oppassen. Zelf kom ik tot een onderscheid tussen drie verschillende gebieden. Die ga ik hier lekker zwart wit aangeven.

In mijn ervaring zijn voorspellingen gelijk aan waarheid wanneer het

• om de analyse van situaties gaat,
• om de essentie van mensen gaat.

Volgens mijn observaties kunnen voorspellingen incorrect zijn

• als het om gedragingen van mensen gaat

(meer hierover in het artikel Wat je als logisch denkende hoogbegaafde kunt doen, als je onlogische zaken tegenkomt - januari 2009).

Hoe komt het eigenlijk dat er zo veel verschil is in het 'waarheidsgehalte' van je voorspellingen?

Een voorspelling doen over de uitkomsten van een situatie is niet zo moeilijk, dat weten alle hoogbegaafden uit ervaring. Bepaalde ingrediënten plus bepaalde omstandigheden geven bepaalde resultaten – dat is niet moeilijker dan een cake bakken, kleuren mixen of een scheikundig experiment uitvoeren.

Het is ook niet zo verwonderlijk. Ik heb ooit een programma bij Discovery Channel gezien over een schaakster uit een Oostblokland (haar naam weet ik niet meer), die als vierjarige begonnen was met schaken. Ze had maar een zeer korte tijd (2-3 seconden, misschien) nodig om een opstelling te onthouden, zelfs als die afgebeeld was op de zijkant van een voorbijrijdende vrachtwagen. Dit gold trouwens alleen (paradoxaal detail, in dit verband) als de opstelling door een schaker was bedacht en dus een logische samenhang bezat. De stelling van die documentaire was, dat als je genoeg mogelijkheden opgeslagen hebt in je hersenen, je een heel korte tijd nodig hebt om een bruikbaar sjabloon samen te stellen uit onderdelen van alle verschillende patronen die je ooit onthouden hebt. De kennis die je toen opgedaan hebt, kun je nu opnieuw gebruiken.

Het lijkt mij niet ondenkbaar dat hoogbegaafden situaties precies zo analyseren als die schaakster haar schaakbord, als resultaat van een jarenlange, onbewuste herhaaldelijke  training van analytisch-synthetisch vermogen en van geheugen. Eigenlijk niets anders dan die 10.000 uren oefening waarvan bewezen is dat ze het iemand mogelijk maken (naast talent) om in het eigen gebied (muziek, beeldende kunst, sport, meditatie) wereldwijd tot de besten te behoren.

Dan de essentie van mensen snel aanvoelen. Ik weet dat het voor sommige hoogbegaafden – zeker de meest empatische – bijna een natuurlijk proces is om mensen aan te voelen voor wie ze zijn, los van de manier waarop ze zich presenteren, van wat ze zeggen en zelfs van wat ze doen. Hierbij moet ik altijd aan het voorbeeld van Miss Marple denken, een personage bedacht door Agatha Christie. Deze oude dame, die voor oppervlakkige toeschouwers of lezers de meeste tijd doorbrengt met luisteren naar roddels en breien, is gemakkelijk in staat de onwaarschijnlijkste en ingewikkeldste misdaden op te lossen. Grappig, prachtig en typerend zijn de dialogen in de trant van: 'Hoe wist u dat de huisarts de dader was?' 'Hij deed me denken aan de zuster van de bakker, die het huis verliet toen ze jong was.'

Agatha Christie zelf omschrijft haar personage als 'een dame met ijzeren logica'. Wat mij eerder opvalt, is dat Miss Marple vooral intuïtief en associatief mensen aanvoelt en begrijpt. De wetenschap die ze op die - voor haar natuurlijke - manier opdoet, rangschikt ze wel door middel van haar ratio. Om het beeldend te zeggen: hierbij geldt het associatief vermogen als speurhond en de ratio als archivaris.

En dan menselijke gedragingen: hier komen we de linke soep tegen. Als je (uitsluitend) logisch oordeelt, verwacht je waarschijnlijk van mensen dat ze zich gedragen zoals hun ratio ze voorschrijft, en niet hun psyche. Dat is een vergissing. Inconsequent gedrag gaat zo automatisch wijzen op onbetrouwbaarheid en vervolgens op vijandelijkheid. Dat geeft een verdraaid, negatief beeld van de wereld en dat kan - zeker voor jongere hoogbegaafden- heel schadelijk zijn, met de bekende consequenties. In mijn ogen is daarom voor hoogbegaafden een minimale kennis van de krachten die sterker zijn dan logica onontbeerlijk, als een ingebouwde veiligheidsmaatregel om die rationele instelling in balans te brengen.

Hoe kan het anders?

1. Onthoud het verschil: oordelen over een situatie is anders dan oordelen over menselijke gedragingen. Voorspellingen over uitkomsten van situaties blijken meestal waar te zijn. Bij gedragingen van mensen moet je zoeken naar de rol van de psyche in iemands beslissingen en gedragingen. Er zijn altijd logische redenen te vinden voor ogenschijnlijk onlogisch gedrag.
2. Als je de essentie van mensen op een natuurlijke wijze aanvoelt: vertrouw op je vermogen.
3. Verder kun je overwegen om jezelf te trainen in het loskomen van de ratio: lees gedichten, verhalen, koan (raadsels van zenmeesters aan hun leerlingen, waarbij het antwoord nooit 'logisch' kan zijn, naar westerse opvattingen)... en probeer daarin een waarheid te vinden. Dat is leuk en weer eens wat anders!

© Marina van walsum 2010